De aanleiding voor deze bijdrage ligt in de Adventsbrochure ‘Leven vanuit de doop’ die onlangs in de kerk uitgedeeld werd. Daar wordt op p. 30 een boeiende luisterlezing op 12 januari in het Sint-Baafshuis aangekondigd over Christ unser Herr zum Jordan kam, de cantate die Johann Sebastian Bach wijdde aan het doopsel van Jezus. Dàt wordt het onderwerp van een volgende bijdrage. Vandaag zoomen we in op de muziek die Bach schreef voor de Kerstdagen.
Elke week een nieuwe cantate
In zijn lange loopbaan heeft J.S. Bach (1685-1750) verschillende broodheren gediend die elk specifieke opdrachten gaven, soms eerder klavier- of kamermuziek, elders meer religieuze werken. Dat verklaart de grote diversiteit en rijkdom van zijn oeuvre. Toen hij in 1723 benoemd werd tot cantor van de protestantse Thomaskirche in Leipzig, kreeg hij de opdracht om voor elke zondag een nieuwe cantate te componeren. Een cantate is een compositie die bestaat uit een combinatie van koorzang, en van aria’s en recitatieven die door solisten gezongen werden; er bestaan zowel wereldlijke als religieuze cantates. Die laatsten duurden maximaal een half uur en werden veelal uitgevoerd tijdens de mis na de schriftlezing en voor de geloofsbelijdenis. Op die wijze heeft Bach zowat 300 cantates gecomponeerd, samen goed voor vijf jaren muziek, zondag na zondag. Hij had dus inderdaad maar een week tijd om het werk te componeren én in te studeren door zijn koor en muzikanten. Dat hij die kwantiteit heeft kunnen realiseren in een verbluffende kwaliteit, is te danken aan verschillende factoren. Hij had een briljante geest die ook wiskundig was, waardoor hij vrij snel kon werken. Bovendien beschikte hij over aardig wat theologische boeken en passende teksten waarmee hij zich kon inspireren en tenslotte gebeurde het dat hij wel eens een vroeger muzikaal idee opnieuw gebruikte. Wie zou dat hem kwalijk nemen bij het uitrollen van zo’n titanenopdracht? Stel je voor dat pastoor Gino aan een van zijn dirigenten zou vragen om de komende vijf jaar elke zondag een half uur nieuwe muziek te schrijven voor solisten, koor en klein orkest en dat dan ook nog in te studeren en uit te voeren?
Weinachtsoratorium
Van die 300 composities zijn er goed 200 bewaard. Daarbij zijn er verschillende cantates die passen bij Advent en Kersttijd. Veruit het bekendste zijn de zes cantates die samen het Weinachtsoratorium (1734-35) vormen. Tegenwoordig is dat stof voor twee welgevulde CD’s of in concertuitvoering goed voor twee avonden intense muziekbeleving. Bach heeft het bedoeld om bij zes missen na elkaar uitgevoerd te worden: 1e, 2e en 3e Kerstdag, op het Feest van de Besnijdenis, op de zondag na Nieuwjaar en tenslotte bij Epifanie. De evangelieteksten die het Kerstverhaal vormen heeft de componist ontleend aan Lucas en Matheus. Ze worden gezongen door een heldere tenor en waren door de keuze voor de Duitse vertaling heel begrijpbaar voor de gelovigen. De rol van het koor is die van sfeerschepping en soms vertolken ze ook groepen zoals de engelen en de koningen. Tussenin zijn er tal van aria’s, beschouwende rustmomenten, die door solisten uitgevoerd worden. Het is niet oneerbiedig om dergelijke cantates te omschrijven als religieus muziektheater. Daarbij mogen we niet vergeten dat het muziek is met een boodschap. Daarvan wordt meteen de toon gezet in het openingskoor als Bach het koor, met feestelijke trompetten, laat uitzingen: Jauchzet, frolocket … juich en wees blij, want Jezus is geboren. Heel de grondtoon van het Weinachtsoratorium is vreugde om zijn komst ‘zum Heil der Erden’, zoals een solist zingt. Soms simuleert Bach groot verlangen als hij de koningen de weg laat vragen naar de Koning der Joden ‘Wo? Wo?, dan weer is er spanning als koning Herodes hen sluw vraagt hem Zijn kraamadres te willen bezorgen. Finaal weerklinkt dat Jezus het kwaad overwonnen heeft en haalt Bach zijn trompetten weer boven om dat goede nieuws uitbundig te verklanken.
Beluisteren
Het Weinachtsoratorium van Johann Sebastian Bach wordt -geheel of gedeeltelijk- vaak als concert uitgevoerd in de Kersttijd. Helaas zijn door corona vele, zoniet alle uitvoeringen geschrapt. Gelukkig is het internet dag en nacht open en biedt YouTube tal van uitvoeringen. Een aanrader is zeker de versie van de in Gent geboren dirigent René Jacobs op NPO Radio 4. Met het evenzeer Gentse toporkest B’Rock, met hun historische instrumenten, en het RIAS-Kammerchor en internationale solisten brengen ze een doorleefde uitvoering. Een aanrader om de Kersttijd muzikaal te beleven!
Jo Rombouts
