Homilie zondag 28 december – Openbaring van de Heer (Driekoningen)
Goede vrienden,
Mattheüs schreef zijn evangelie voor een gemengde groep van Joodse en heidense mensen die zich bekeerd hadden tot volgelingen van Jezus Christus. Zelf was Mattheüs een Jood die, voor hij leerling van Jezus werd, als tollenaar voor de Romeinen werkte, zeg maar ene van de belastingen. Hoewel hij dus een Jood was, was het vooral zijn bedoeling om in zijn evangelie aan te tonen dat de boodschap van Jezus belangrijk was voor àlle mensen, wat hun cultuur en sociale context ook was.
Vandaag horen we hem vertellen hoe heidense astrologen dit kleine Joodse kind bezoeken en hoe ze eerbiedig neerknielen terwijl ze geschenken aanbieden. Vermoedelijk kwamen ze uit Babylonië, want dat was in die tijd beroemd om zijn astrologen. Die waren ervan overtuigd dat de micro- en de macrokosmos, ons eigen kleine wereldje en het ganse universum, één geheel vormden. Voor hen was elke ster aan de hemel verbonden met een ziel op aarde. Een bijzonder heldere ster wees op de geboorte van een bijzonder mens. Zo werd verteld dat toen keizer Augustus geboren werd, astrologen hem gingen begroeten, omdat ze een bijzondere ster hadden waargenomen. Mattheüs kende wellicht dat verhaal en gebruikt het hier om zijn boodschap over Jezus vorm te geven, om te vertellen wie Jezus volgens hem is en was. Het verhaal van de drie wijzen is daarom een evangelische midrasj, een gelovige verwerking van het leven van Jezus, waar je dus weer geen historische feiten achter moet gaan zoeken.
En daarbij vallen deze details op...
• Allereerst is daar de ontmoeting tussen de magiërs en de Joodse Schriftgeleerden. De ‘wetenschappers’ wisten dat het om de geboorte van een bijzonder mens ging. De ‘gelovige Schriftgeleerden’ wisten dat de Messias in Bethlehem – de stad van David – geboren zou worden. Samengevoegd betekende dit dat op deze kleine plek in Israël een Messias was geboren, die niet alleen voor zijn eigen volk, maar voor heel de wereld een licht en een perspectief zou worden.
• En dan is er de spanning tussen de goedgelovigheid van de astrologen, en de berekenende sluwheid van Herodes. Herodes had wel relatieve rust in het land gebracht, maar ook wrok veroorzaakt door Romeinse emblemen op de paleispoorten aan te brengen en zo de Joden in hun geloof te kwetsen. Tegenover deze wereldse koning met zijn angstige bezorgdheid om in zijn territorium te overheersen, plaatst Mattheüs dit kind daar tegenover, dat later veel zal spreken over ‘het koninkrijk van God’ dat zich zal uitstrekken over de hele wereld.
Zo heeft Mattheüs zijn gelovige visie gecomponeerd en nodigt hij elke nieuwe generatie van lezers uit om – zoals de astrologen – op weg te gaan en neer te knielen, en gelovig te belijden hoe er met deze Jezus heil voor alle volkeren is gekomen.
Maar is het dan niet merkwaardig om wat verder in datzelfde evangelie te lezen over de ontmoeting tussen Jezus en een Kanaänese vrouw (Mt. 15,21-28). Wanneer die Hem smeekt om haar dochter te genezen reageert Jezus nogal brutaal met: ‘Ik ben slechts gezonden naar de verloren schapen van Israël’. Maar het aandringen van de vrouw brengt Jezus tot een ander inzicht. Zou je daarom mogen denken dat Jezus zelf ook moest groeien in zijn inzichten? Dat Hij aanvankelijk – net als al zijn Joodse volksgenoten, van wie Hij het geloof ingelepeld kreeg – ervan overtuigd was dat Gods uitverkiezing alleen voor zijn volk was bestemd? Dat Hij maar geleidelijk aan tot het inzicht kwam dat zijn God een liefdevolle God is die zich geeft aan iedereen die zich voor Hem beschikbaar maakt? Die groei in het inzicht van Jezus was maar mogelijk als die God ontdaan werd van alle vermenselijkte beelden en van alle etnocentrisme – ontdaan van alle eigen-volk-eerst-gedachten. Dat was maar mogelijk als die God enkel en uitsluitend pure, zichzelf wegschenkende liefde werd.
Epifanie – dat is de officiële naam voor het feest van Driekoningen – wil zeggen: “God zich laat zien”. Maar de vraag is óf wij die God ook zullen zien. Het evangelie zegt: je moet ervoor naar buiten trekken en zoals de drie wijzen je vertrouwde stek verlaten. Op zoek gaan … Want – zo zeggen de oude heilige boeken – het is niet in het machtscentrum Jeruzalem dat Hij zich bevindt. Niet in de hoofdstad. Maar in ‘de velden van Bethlehem’, op een onopvallende plek. En dat is niet toevallig aan deze koning. Integendeel: het zet de toon van zijn bewind.
Het gaat erom ‘langs een andere weg te gaan’ en je los te maken van alles wat zoals “Herodes” is: machtsdrift, oppervlakkige glitter, het pluche, je eigen veilige bubbel. Het gaat erom op weg te gaan naar het ‘veldhospitaal’ vol mensen in hoop en verlangen, in angst en pijn, daar waar geleefd en gestreden wordt, waar mensen met vallen en opstaan de weg zoeken, waar de echte koning zich ophoudt “voor kleine mensen bereikbaar”, zo zingt de psalm.
Het volstaat niet de heilige boeken te lezen en weer dicht te slaan. Net zoals tijdens het jonge leven van Jezus, moet de boodschap uit vroegere tijden, die vanuit de Schrift tot ons komt, in contact komen met de ervaring en het zoeken van mensen nu.
De heilige Geest werkt vanuit die twee tegelijk. Het moet tot een ontmoeting komen van beiden: tussen vroeger en nu. Een levensgrote uitdaging. Het ‘oude verhaal’ heeft de ‘eigen verhalen’ van deze tijd nodig, om als actuele boodschap verstaan te kunnen worden.
Ik las deze week dit fragment van Simonne de Beauvoir, dat velen van ons hier aanwezig m.i. ook op die weg kan zetten: “Er is maar één oplossing om te voorkomen dat ouderdom een absurde periode van ons eerdere leven wordt, nl: het blijven nastreven van doelen die betekenis geven aan ons bestaan: toewijding aan individuen, groepen of doelen, sociaal werk, politiek, intellectueel of creatief. Op oudere leeftijd moeten we wensen nog steeds passies te hebben die sterk genoeg zijn om te voorkomen dat we ons in onszelf terugtrekken. Het leven heeft waarde zolang we het toekennen aan het leven van anderen, door liefde, vriendschap, verontwaardiging, medeleven.”
Het evangelie van Mattheüs eindigt met de verrezen Jezus die zijn neerknielende leerlingen zegent en hen op weg stuurt, over de hele wereld. Want voorbij alle culturele, sociale en religieuze beperkingen heeft Jezus een boodschap die bevrijdt en die wegen opent naar een universeel broeder- en zusterschap. Dat wil Mattheüs aantonen vanaf de geboorte van Jezus. Hij nodigt ons en heel de mensheid uit om die andere weg te gaan, Zijn weg, om neer te knielen. Zoals de wijzen uit het Oosten.
Het moge zo zijn…
