Wist u dat … ?
1. … heel wat invloeden in de Bijbel te vinden zijn van pre-joodse culturen?
2. … de Bijbel pas na vele eeuwen haar definitieve vorm kreeg?
3. … elk boek van de Bijbel altijd een concreet doel dient in de tijd waarin het geschreven is?
4. … Jezus oudtestamentische profetieën kwam vervullen die vele eeuwen voor zijn geboorte werden geschreven?
5. … het huidige model over het ontstaan van de synoptische evangeliën niet alle vragen oplost?
1. … heel wat invloeden in de Bijbel te vinden zijn van pre-joodse culturen?
De Bijbel is niet vanuit het niets ontstaan. Ontelbare voorbeelden zijn te vinden in de Bijbel die bewijzen dat er heel wat invloed was van andere culturen.
Het tweede scheppingsverhaal (Gen 2, 4b-3) is hier een mooi voorbeeld van. Zo legt het Gilgamesj Epos, een van de oudste bekende verhalen uit het oude Mesopotamië, uit waarom de mens sterfelijk is: het kruid des leven was namelijk van Gilgamesj – een menselijke held – gestolen door een slang. De slang is zo, net zoals in het tweede scheppingsverhaal, het slechte wezen dat aan de basis ligt van de verdoemenis van de mens. Bovendien wilde Gilgamesj met het kruid, net zoals de man en zijn vrouw met de vrucht van de boom van kennis van goed en kwaad, zich verheffen tot op het niveau van god: de oerzonde!
2. … de Bijbel pas na vele eeuwen haar definitieve vorm kreeg?
De ontstaansgeschiedenis van de Bijbel is bijzonder complex. De oudste bronnen van de Bijbel gaan terug tot de tiende eeuw voor Christus. Daarna duurt het vele eeuwen tot deze boeken hun definitieve vorm krijgen.
Er wordt over de eeuwen heen heel wat aan de Bijbel geschreven. Verschillende verhaaltradities vloeien samen. Soms bevatten verschillende tradities dezelfde verhalen, maar in andere versies. Soms worden deze samengevoegd, een andere keer worden er redactionele keuzes gemaakt. En af en toe komen er zo tegenstellingen in de Bijbel terecht. Kijk bijvoorbeeld maar naar de hoofdstukken 6 en 7 van Genesis. In hoofdstuk zes geeft God aan Noah de opdracht om één koppel van elke diersoort mee te nemen op zijn ark. In het zevende hoofdstuk is het plots anders: één koppel van de onreine dieren en zeven van de reine dieren. Hoe komt dit? Omdat beide hoofdstukken oorspronkelijk uit een verschillende brontradities komen. Later werden deze samengevoegd tot één geheel, inclusief deze tegenstrijdigheid.
3. … elk boek van de Bijbel altijd een concreet doel dient in de tijd waarin het geschreven is?
Ieder bijbelboek is in een bepaalde historische context geschreven en dient dan ook de noden van die tijd.
Kijk bijvoorbeeld naar de figuur van koning Salomo. In 1 Koningen 11 staat hoe Salomo op zijn oude dag vele vrouwen begeert, maar ook hun (af)goden begin te vereren. Een grote zonde. Echter, in het boek 2 Kronieken vinden we een parallelverhaal over Salomo: daarin staat zijn afgoderij niet vermeld. Meer nog, in dat boek wordt hij als godvruchtige en vrome koning ten tonele gevoerd.
De reden van dit verschil is de historische context van het ontstaan van deze boeken. Het boek 1 Koningen is ontstaan in de zesde eeuw voor Christus, tegen de achtergrond van de Babylonische ballingschap. Het boek wil uitleggen waarom het volk van god de gruwel van de ballingschap, het verlies van een eigen land en de tempel in Jeruzalem, overkomt. Het antwoord: het volk, en haar koningen, zijn ontrouw geweest aan God en Zijn verbond. Daarom wordt men gestraft met de Babylonische ballingschap.
2 Kronieken werd zo’n tweehonderd jaar later geschreven: in de 4e eeuw v.C. In die tijd is de context van het joodse volk enorm veranderd: ze zijn uit de ballingschap bevrijd en 2 Kronieken wil vooral het volk aanmoedigen om trouw te blijven aan God én om een voorbeeld te nemen aan de oude koning Salomo, die zo godsvruchtig en wijs was.
Zelfde Bijbel, andere bijbelboeken; dezelfde Salomo, andere historische context én theologische invulling.
4. … Jezus oudtestamentische profetieën kwam vervullen die vele eeuwen voor zijn geboorte werden geschreven?
Jezus is volgens onze huidige jaartelling geboren rond het jaar nul (mogelijks toch iets vroeger stelt recent onderzoek: 6-4 v.C.). De oudtestamentische profetieën die Jezus volgens de schrijvers van de evangeliën komt vervullen zijn echter vele eeuwen ouder.
Als christenen zijn we dan geneigd om te denken dat Jezus in die teksten voorspeld is. Niets is minder waar. Het Oude Testament had geen kennis van Jezus van Nazaret. Het is enkel door een retroactieve, christelijke herinterpretatie van deze oude teksten dat de evangelisten Jezus afbeelden als de vervuller van oude profetieën. Bovendien maken de evangelisten bewuste keuzes: Jezus komt bepaalde profetieën vervullen (cf. Messias als lijdende dienaar; Ps 22, Jes 7, Hosea 6,2, … ) Andere profetieën uit het Oude Testament, die een koninklijke en heersende Messias aankondigen, worden terzijde gelegd.
Echter, deze retroactieve, christelijke herinterpretatie is een volledige legitieme interpretatie. De hele Bijbel is namelijk herinterpretatie van oudere bijbelpassages (cf. Salomo hierboven). Het is goed te weten dat Jezus het Oude Testament door en door kende: hoe Hij zichzelf en zijn messiasschap zag, is dus volledig gekleurd door deze oudtestamentische profetieën – waar Hij zelf ook een selectie in maakte én een eigen invulling aan gaf!
5. … het huidige model over het ontstaan van de synoptische evangeliën niet alle vragen oplost?
Het beste en alom aanvaarde model dat het ontstaan van de synoptische evangeliën (Marcus, Matteüs en Lucas) uitlegt is de ‘vierbronnentheorie’. Deze stelt dat Matteüs en Lucas het evangelie van Marcus, een onbekende Q-bron en elk een eigen S-bron als bronnen hadden voor hun eigen evangelie.
Dit model geeft een goed antwoord op tal van vragen en bedenkingen. Er blijft echter toch onduidelijkheid over enkele kleine problemen. Zo zijn er elementen die Matteüs en Lucas gemeen hebben, en die in strijd zijn met het evangelie van Marcus. Eén voorbeeld: Jezus in de woestijn. Matteüs en Lucas stellen dat Jezus in de woestijn op de proef werd gesteld door de duivel. In het Grieks, de diabolos, of verdeeldheidzaaier. Het evangelie van Marcus echter gebruikt dit woord nooit in zijn evangelie én heeft het consequent over de Satan (Grieks: Satanas, een vergriekst woord uit het Hebreeuws). Hoe is dit verschil mogelijk wanneer Matteüs en Lucas beiden hun evangelie later schreven dan Marcus, én het Marcusevangelie kenden? Een sluitend antwoord is er niet.
Meer te weten komen? Herbekijk de lezing!
Dit artikel is gebaseerd op een lezing die Emmanuel Wybo, theoloog en directeur van de Bijbeldienst van het bisdom Brugge, gaf op 11 februari over de bronnen van de Bijbel. Indien u deze lezing wil herbekijken (incl. slides van de powerpoint) kunt u een youtube-link bekomen via een mail naar info@biblia.be. U wordt dan gevraagd om, net zoals de aanwezigen, 10 euro over te schrijven.
