In de evangelielezing van deze zondag komen we bij het kernstuk van de Bergrede. Daarin gaat het over de ‘overtreffende gerechtigheid’ van het koninkrijk Gods. Jezus bepaalt eerst zijn principiële houding tegenover ‘Wet en Profeten’. Hij staat voor honderd procent in de lijn van de Tora: geen jota of haaltje zal daaruit vergaan. En toch begint met hem iets totaal nieuws: Jezus is de eerste die, in zijn leven en sterven, Wet en Profeten totaal vervult, en die zijn leerlingen uitnodigt hem daarin na te volgen.
Die paradox wordt dan ontvouwd in zes zogenaamde ‘antithesen’, waarvan we vandaag de eerste vier lezen. Eigenlijk is de term ‘antithese’ niet zo gelukkig gekozen. Er is immers geen tegenstelling tussen ‘wat tot de voorouders gezegd is’ en wat Jezus zegt. Alleen trekt Jezus de woorden van de Tora radicaal door. Radicaal, in de letterlijke betekenis van het woord: tot op de wortel, en wel in een dubbele zin. Hij grijpt terug naar de oorspronkelijke bedoeling van de Tora, en die ligt in het bevrijdende handelen van God zelf. En hij toont aan dat de wortel van het kwaad niet ligt in de uiterlijke daad, maar in de innerlijke houding, in het hart van de mens. Niet bij de moord begint het kwaad, maar bij de toorn die wortel schiet in het hart. Niet bij de echtbreuk, maar bij de begerige blik die de ander tot object maakt. Niet uit dure eden moet de waarheid van onze woorden blijken, maar al ons spreken moet waarachtig zijn. De zeer ‘radicale’ taal in de verzen 29-30 – ‘Indien uw rechteroog u tot zonde dreigt te brengen, ruk het uit; indien uw rechterhand u tot zonde dreigt te brengen, hak ze af’ – wil niets anders zeggen dan dat het kwaad ook in de wortel moet worden aangepakt.
Jezus wil geen jota of haaltje van de Tora opheffen; integendeel, hij wil haar op de meest complete wijze vervullen. Anderzijds verlangt Jezus van zijn volgelingen, dat hun gerechtigheid die van schriftgeleerden en Farizeeën – die toch eveneens de Tora tot in detail willen vervullen – ver overtreft. Zij moeten ‘meer dan het gewone’ doen. Hoe rijmt men dit samen?
Het verschil tussen Jezus en de schriftgeleerden en Farizeeën ligt hierin, dat Jezus het begrip ‘gerechtigheid’ in de volle, bijbelse zin van het woord verstaat. In de Bijbel betekent ‘gerechtigheid’ niet: beantwoorden aan wetten en normen, maar wel: gemeenschapstrouw, je leven niet op jezelf maar op de anderen oriënteren, zó leven dat de ander er beter van wordt.
Voor de Farizeeën en de schriftgeleerden kwam het er op aan, de letter van de Wet te volbrengen, tot in het kleinste detail. Hun houding was vaak ik-gericht. Zij wilden zichzelf rechtvaardigen: kijk eens hoe wij de Wet onderhouden. Inmiddels legden zij de mensen ondraaglijke lasten op de schouders.
Jezus daarentegen stoot door naar het hart van de Tora. Gerechtigheid doen betekent: het zwaartepunt bij de ander leggen. Als het je te binnen schiet dat je broeder iets tegen je heeft, ga je dan eerst met je broeder verzoenen. Breng je vrouw er niet toe echtbreekster te worden. Geef aan wie je iets vraagt. Bemin je vijanden en bid voor wie je vervolgen. Wie zijn leven zo op de Tora oriënteert, komt er inderdaad toe ‘meer dan het gewone’, meer dan de (letter van de) wet te doen.
Paul Kevers
