In de Tora (de bijbelboeken Genesis tot en met Deuteronomium) komen alles bij elkaar 248 geboden en 365 verboden voor, samen 613 wetsbepalingen. Niet te verwonderen dat men in Jezus’ tijd ijverig op zoek was naar de kern van de zaak. De vraag die de wetgeleerde in de evangelielezing van deze zondag aan Jezus stelt, was heel actueel. De vraag: ‘Wat is het voornaamste gebod?’ betekent eigenlijk: welk is het kernwoord van de Schrift, waaruit je al het andere kunt afleiden? Voor de rabbijnen was dat een omstreden kwestie en er waren meerdere antwoorden op bekend. In een andere evangelietekst verwijst Jezus naar de zoge-heten ‘gulden regel’: ‘Behandel de mensen in alles zoals je wilt dat ze jullie behandelen. Want dat is de Wet en de Profeten’ (Matteüs 7,12; vergelijk Tobit 4,15).
Het antwoord dat Jezus in het evangelie van vandaag geeft, is diep geworteld in de traditie van zijn volk. Hij noemt de liefde de kern van de Tora. Enerzijds verwijst hij daarvoor naar het sjema, het gebed waarmee iedere vrome jood zijn dag begint: ‘Luister, Israël! De Heer is onze God, de Heer is de Enige. U zult de Heer uw God liefhebben met heel uw hart, met heel uw ziel en met al uw krachten’ (Deuteronomium 6,4-5). Volgens de rabbijnse methode legt Jezus deze schrifttekst uit door te verwijzen naar een andere tekst waarin hetzelfde kern-woord ‘liefhebben’ voorkomt: ‘U zult uw naaste liefhebben als uzelf’ (Leviticus 19,18). Paulus zal het nog kernachtiger uitdrukken: ‘Liefde vervult de gehele wet’ (Romeinen 12,10; zie ook Galaten 5,14).
Het hart van de Tora is dus: God liefhebben met heel je hart, en in de praktijk betekent dat: je naaste liefhebben als jezelf. Liefde tot God – die zelf liefde is – moet concreet worden in liefde tot de medemens. De nauwe band tussen liefde tot God en liefde tot de naaste wordt in de Schrift altijd opnieuw benadrukt. En aangezien God op de eerste plaats de kleinsten en de zwaksten liefheeft, moet ook onze liefde tot de naaste op de eerste plaats gestalte krijgen in zorg voor de minsten. ‘Opkomen voor armen en behoeftigen, dat noem Ik: Mij kennen – godsspraak van de Ene’, zei de profeet Jeremia (22,16).
In het boek Deuteronomium wordt de Tora als volgt samengevat: ‘De Ene, uw God, is de God der goden... die recht doet aan weduwen en wezen, en die aan vreemdelingen zijn liefde bewijst door hun voedsel en kleding te schenken. Ook u moet de vreemdeling uw liefde be-wijzen, want u bent zelf vreemdelingen geweest in Egypte. De Ene zult u vrezen, Hem die-nen en Hem aanhangen...’ (Deuteronomium 10,17-20). Ook in het boek Leviticus klinkt ‘U moet de vreemdeling liefhebben als uzelf’ als een echo van ‘Bemin uw naaste als uzelf’ (Leviticus 19, verzen 18 en 34). De eerste lezing van deze zondag komt uit het zogeheten ‘Verbondsboek’, een zeer oude reeks wetten in het boek Exodus. Ze begint eveneens met een oproep tot liefde voor de vreemdeling, een oproep die in onze tijd uiterst actueel blijft. Daarna volgen enkele andere bepalingen, die allemaal tot doel hebben de basisrechten van de armsten te vrijwaren.
Door de liefde tot het hart van de Wet te verklaren, komt Jezus op voor een ‘wet van het hart’. De liefde woont immers in het hart van God zelf, en God heeft hart voor iedere mens, ook en vooral voor de kleinste en de armste. En zoals God hart heeft voor ons, zo moeten wij, mensen, ook hart hebben voor elkaar. De woorden die Jezus gebruikte om de Tora sa-men te vatten, waren niet nieuw. Nieuw is de manier waarop hij die woorden heeft voorge-leefd. Als geen ander heeft Jezus met heel zijn hart God en de mensen liefgehad, en zo is hij zelf voor ons ‘het hart van de Wet’ geworden.
Paul Kevers
