IJsheiligen?
Behalve bij sommige (bio)landbouwers, fruittelers of fervente tuiniers die zweren bij groenten uit eigen moestuin, zal die vraag alleen gefronste wenkbrauwen opleveren. Laat staan dat men enig idee zou hebben wie ermee bedoeld worden en hoe ze heten. Dat was vroeger wel anders, toen onze samenleving nog overwegend landelijk was en landbouw nog niet industrieel of aan serres gebonden; toen men dus nog rechtstreeks van "de vruchten des velds" leefde. Zonder KMI in Ukkel was het dan zaak om - op basis van eigen of door voorouders overgeleverde ervaring - enig inzicht te hebben in de weerfenomenen en zo schade door nachtvorst aan bloesems en jonge gewassen te voorkomen.
Dus: "IJsheiligen?". Zijn ze misschien de schutspatronen van ijs- en sneeuwfanaten zoals skiërs, schaatsers en bobsleeërs die bij het beoefenen van hun geliefde sport een grote kans op botbreuken lopen en bij hen om een spoedig herstel of zelfs een mirakel kunnen aankloppen?
Toch niet. De groepsnaam verwijst naar een aantal heiligen waarvan de naamdagen elkaar midden mei naadloos opvolgen. Hij ontstond in de landen van noordelijk Europa waar, tijdens de laatste voorjaarsdagen, opvallend vaak een koudegolf voorkwam. Die periode in mei wordt gezien als de overgang van weer met mogelijke nachtvorst naar meer zomers getint weer. Het is niet uitgesloten - al is die kans klein, zeker met de klimaatopwarming - dat er na half mei nog nachtvorst optreedt, maar dan in landinwaarts of hoger gelegen gebieden: de Kempen en de Ardennen.
De naam "IJsheiligen" werd niet door de Kerk ingevoerd, maar is een van de oudste en wellicht bekendste begrippen uit de volksweerkunde. De eerste berichten over deze "strenge heren", zoals ze werden genoemd, dateren van rond het jaar 1000. Ze zijn met drie, vier of zelfs vijf, naargelang van de streek. In volgorde zijn het:
- Mamertus (11 mei)
- Pancratius (12 mei)
- Servatius van Maastricht (13 mei)
- Bonifatius van Tarsus (14 mei)
en soms ook
Geen van deze vijf heiligen heeft iets met de andere te maken, behalve hun plaats op de heiligenkalender en het feit dat drie van hen begin vierde eeuw de marteldood stierven. De twee anderen waren bisschop.
Laten we even van naderbij kennis maken.
H. Mamertus
Begin 5de eeuw geboren in de Franse stad Vienne; hij werd er in 461 tot bisschop verkozen.
In 470 voerde hij de zogenoemde Kruisprocessie in, waarbij tijdens de drie dagen voorafgaand aan Hemelvaartsdag een bidprocessie door de straten van de stad trok om goddelijke hulp en afwending van rampen af te smeken. De traditie van de Kruisdagen zou zich over geheel Europa uitbreiden en de focus verleggen van de stad naar de velden. Met gebeden en processies hoopte men gespaard te blijven van noodweer, hongersnood, ziektes en ander onheil.
Mamertus overleed op 11 mei 475 (of 477).
H. Pancratius
Volgens de legende was Pancratius een jongen uit Frygië, de landstreek rond de huidige Turkse hoofdstad Ankara. Hij zou er rond 290 geboren zijn in de stad Synnada (nu Şuhut). Hij werd al snel wees; zijn oom adopteerde hem. Samen reisden ze naar Rome; daar kwamen ze onder de indruk van het christelijke geloof en lieten zich dopen. Hun verblijf viel midden in de grote christenvervolging van keizer Diocletianus. Toen de 14-jarige Pancratius en zijn oom werden opgepakt, weigerden ze aan de Romeinse goden te offeren en hun geloof af te zweren. Ze werden onthoofd, volgens de overlevering op 12 mei 304. Pancratius werd begraven in de catacombe langs de Via Aurelia ten westen van Rome. Rond het jaar 500 bouwde paus Symmachus boven het graf de basiliek San Pancrazio fuore le mura (Sint-Pancratius buiten de muren). Een aanrader voor Romereizigers.
H. Servatius
Servatius of Servaas van Maastricht is in de Lage Landen de bekendste IJsheilige. Over zijn leven is nochtans weinig met zekerheid bekend. Zoals gebruikelijk met populaire heiligen, werd het gebrek aan "historische feiten" in de middeleeuwen rijkelijk aangedikt met legenden, vooral over zijn afkomst (hij zou in de 4de eeuw geboren zijn in Armenië en zelfs een verre verwant zijn van Jezus en Johannes de Doper!) en over de talloze door hem verrichte wonderen.
Vast staat wel dat hij de eerste, historisch verifieerbare bisschop is in de Nederlanden, eerst in Tongeren en vervolgens Maastricht.
Volgens de traditie overleed Servatius in 384 in Maastricht en bevindt zijn graf zich in de Sint-Servaascrypte in de naar hem vernoemde Maastrichtse Sint-Servaasbasiliek.
Eind 8ste, begin 9de eeuw, verhuisde de bisschopszetel uiteindelijk naar Luik.
H. Bonifatius van Tarsus
In de derde eeuw als Romeins burger geboren; hij leefde er samen met de rijke Romeinse vrouw Aglae (of Aglaida). Na haar bekering tot het christendom, stuurde ze Bonifatius naar Tarsus (in het huidige Zuid-Turkije, tevens geboorteplaats van de apostel Paulus) om er de relieken van martelaren naar Rome te brengen. Daar ging hij openlijk over tot het christendom, werd door de soldaten van de keizer gevangengezet en gefolterd. Hij stierf de marteldood op 14 mei 307.
Zijn leven kende een cynisch einde: zijn eigen stoffelijke resten werden door zijn metgezellen als martelaarsrelieken naar Aglae teruggebracht. Ze werden later overgebracht naar de Basilica dei Santi Bonifacio ed Alessio (Bonifatius en Alexius) op de Aventijnse heuvel.
Bonifatius van Tarsus mag niet verward worden met de beter bekende Angelsaksische missionaris Bonifatius (geboortenaam Winfried) die leefde in de achtste eeuw.
H. Sophia van Rome
In sommige landen (o.a. Duitsland, Hongarije en Zwitserland) werd ook Sophia (naamdag 15 mei) lang tot de IJsheiligen gerekend. Zij werd in 304 slachtoffer van de christenvervolging van keizer Diocletianus. Als beschermheilige tegen nachtvorst wordt ze daarom ook wel "koude Sophie" genoemd. In Duitsland gebruikt men nog de uitdrukking "Pflanze nie vor der kalten Sophie", dus nooit plantgoed poten vóór 15 mei.
De laatste keer dat de IJsheiligen in Ukkel hun naam alle eer aandeden, was op 14 mei 1935: - 1,1 graden. Op 13 mei 2012 en 12 mei 2020 noteerde het KMI op andere plaatsen in ons land nog temperaturen onder nul.
Maar het kan ook verkeren: op 11, 12 en 13 mei 1998 haalde het kwik in Ukkel tropische waarden van 30 graden en meer. Toen smolten de IJsheiligen om tot ijsjesheiligen.
Herman Van Weynsberghe
