Naar aanleiding van de naamsverandering (“Pastorale Zone OASE Oud-Heverlee” werd “Magdalenaparochie Oud-Heverlee”) waar wij reeds over berichtten, publiceren we thans een artikel over de kapel in Vaalbeek.
De kapel Maria Magdalena, een beetje verscholen aan de Grezweg in Vaalbeek (Oud-Heverlee), wordt al vroeg in de dertiende eeuw genoemd. De Brabantse ridder Goswin III, uit een geslacht van Ministerialen (dienstmannen) en heer van Heverlee, schonk in 1215 voor zijn vertrek met de vijfde kruistocht aan de Norbertijnenabdij van Park Heverlee 8,5 bunders land tegen de belofte dat er elke zondag in de kapel een mis zou worden gelezen voor zijn zielenheil. Dit gebeurde vanaf 1219, het jaar waarin Giswijn III sneuvelde in Egypte. Zijn zoon, Jan I, betaalde in 1234 nog voor het onderhoud van het licht in de kapel.
In die tijd behoorde de kapel tot de parochie van Heverlee (tot 1658) die zelf bediend werd door de pastoor van Oud-Heverlee tot 1759. In 1430 wordt heel de heerlijkheid Vaalbeek opgekocht door ridder Hendrik Magnus. Deze was raadsheer van de hertog van Brabant maar bij de leenverheffing op 15 december van dat jaar verklaart hij te handelen in naam van de priorij van Groenendaal. Dit klooster dat sinds 1374 de heerlijkheid al als pandgoed bezat, werd zo daadwerkelijk de wereldlijke heer van Vaalbeek.
De hertogen van Arenberg hebben eeuwen lang geprobeerd deze enclave in hun gebied - de kapel en het dorp Vaalbeek - in handen te krijgen maar na veel geruzie over jacht- en weiderechten lukte hen dat pas in 1786 nadat Keizer Jozef II het klooster als ‘onnuttig’ afschafte en de goederen in beslag nam: hertog Louis-Engelbert Van Arenberg legde 60.000 gulden neer voor het geheel maar lang duurde de vreugde niet want met de Franse revolutie verloor hij al zijn gebieden in onze streken. Later teruggekocht door de hertogen die de meeste bezittingen verloren na WO I.
In de kapel mochten wel - maar ook korte tijd niet meer wegens beschuldigingen van onheilige gedragingen in 1658 - missen worden opgedragen, Er was later geen kerkhof meer (laatste vermelding in 1648) en dus moesten de Vaalbekenaars hun doden over de Lijkenweg (of Dodendreef) dwars door het bos naar Sint Anna Kerk in Oud-Heverlee dorp voeren voor het laatste afscheid.
Het huidige gebouw dateert uit de 16de eeuw, waarvan de bruine ijzerzandstenen in de gevel nog getuigen. Volgens plannen van architect Louis Van Arenberg werden tussen 1871 en 1880 een sacristie en een travee in het westen toegevoegd. Het koorgedeelte werd naar het oosten verlengd.
Geraamte met 22 muntstukken
Veldwachter August Van Billoen ontdekte bij graafwerken naast de kapel op 28 maart 1933 een geraamte met 22 zilveren muntstukken (geslagen 1475-1483) uit de tijd van de Bourgondische hertogen Karel de Stoute, Maria van Bourgondië en Filips de Schone. Zij waren een tijd in het bezit van Alfons Van Baelen, muntenverzamelaar uit Haasrode, die ze ook in 2024 in de kapel tentoonstelde. Op dit ogenblik zijn ze eigendom van het Prentenkabinet van de Koninklijke Bibliotheek van België. Alfons Van Baelen schreef hierover een uitgebreide bijdrage in ‘Erfgoed Meerdael’ van september 2024.
In 2011 werd het in zijn huidige staat gerestaureerd.
Bij die gelegenheid werden ook de laatste archeologische opgravingen verricht. Men stootte bij de aanleg van twee kleine putten voor vloerverwarming op menselijk botmateriaal. Het VIOE(Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed) onderzocht na de vondstmelding de archeologische context en de skeletresten. Uit dit onderzoek bleek dat op verschillende niveaus onder de kapelvloer begravingen voorkomen en dat de ondergrond van de kapel een waardevol archeologisch bodemarchief herbergt. Er werden skeletresten onderzocht en beschreven van een vrouw en een man en een aantal kinderen die leefden in de 14de eeuw. De volwassenen stierven tussen hun 40ste en 60ste jaar. De informatie uit de inhumaties kan nog niet gerelateerd worden aan de (weinig gekende) geschiedenis van Vaalbeek of de kapel.
Interieur
Het interieur is versierd met enkele interessante beelden zoals een zestiende-eeuws beeld van Maria Magdalena met de zalfpot (Mechelse school), naar wie de kapel is genoemd en een schilderij met Maria, Johannes en geknielde Maria Magdalena met zalfpot bij het kruis met Jezus. Het oudste beeld is Christus-op-de-koude-steen, waarschijnlijk uit de 15de eeuw, waar Christus wacht op de kruisiging met zijn voet op een schedel(Golgotha of schedelplaats). Guy Gilias schreef over deze werken een interessant artikel in ‘Erfgoed Meerdael’(december 2024).
Er staan eveneens enkele recentere kunstwerken zoals een schilderij van Pater Damiaan gemaakt door Paul Delestinne (2011), O.-L.- Vrouw van de vluchtelingen van Pol Mulier (2014) en het modern marmeren altaar van de heer Dottermans (1974).
Op 22 juli, het feest van Maria Magdalena, vond hier traditioneel een openluchtmis plaats. Elk jaar rond 17 januari was er een kermis ter ere van de heilige Antonius Abt of Antonius met zijn varken. Hij is de winterpatroon van Vaalbeek, van wie er ook een beeld in de kapel staat.
Ernst Gülcher en Paul Coeckelbergh, Geschied- en Heemkundige Kring Oud-Heverlee.
