Zet de sprookjes, die zo'n beetje met de engelen stoeien, opzij en lees de leer. De engelen zijn - zegt de doctrine - ongeboren, onsterfelijk, onstoffelijk. Ongeboren: de wil van God heeft hen geschapen, wat betekent dat zij niet al sinds de eeuwigheid bestaan. Wel zijn ze bestemd voor de toekomstige eeuwigheid, ze hebben, nee, ze zijn, onsterfelijke zielen. Als hemelgeesten bezitten zij geen lichaam en verplaatsen zij dus evenmin lucht, zodat een gedachte volstaat om waar-dan-ook aanwezig te zijn: de witte gewaden en vleugels die wij hun toedichten vormen slechts een hulpmiddel voor onze fantasie.
Ze bestaan ter ere Gods en indien Hij dat beschikt tot hulp van de mensen - heel grof gezegd verhouden de engelen zich tot ons zoals wij ons tot het dierenrijk verhouden. Theologen hebben een hele rangorde vastgesteld met bovenaan de zeven aartsengelen, gevolgd door heerschappijen, machten, krachten, serafijnen, cherubijnen, enzovoorts, maar daaraan laat men zich weinig gelegen liggen omdat slechts twee soorten engelen van direct belang zijn voor de mensheid: de aartsengelen (althans het drietal Michaël, Gabriël, Rafaël) en de engelbewaarders.
De aartsengelen
God is omgeven door zeven reine geesten, de aartsengelen, die door zijn gedachte en wil zijn geschapen. Van drie kennen wij via de bijbel de naam: Michaël, Gabriël en Rafaël - de aanvoerder van de hemelse legerscharen, de boodschapper en de begeleider.
In een verleden toen de tijd nog niet bestond, kwam de engel Lucifer (lichtdrager) in opstand tegen zijn Schepper teneinde diens plaats in te nemen; er ontbrandde een hemelse veldslag tussen zijn aanhang en de getrouwe engelen onder Michaël, met als ontknoping de val der opstandige engelen in de diepten van de hel. Sedertdien leven zij voort als duivels, met Lucifer als opperduivel Satan, tot God over hen zal beschikken. (Er bestaat van deze mythe ook een negatief: Lucifer heeft het gevecht gewonnen, God is dus Satan en de genaamde Satan is God. Hierin ligt de basis van het satanisme, dat echter allang tot hokuspokus gedegenereerd is.)
Gabriël
Gabriël treedt in de bijbel driemaal op, steeds als boodschapper. In het Oude Testament stuurt God hem naar de profeet Daniël om uit te leggen wat de visioenen, die hem ten deel zijn gevallen, betekenen. In het Nieuwe Testament, om precies te zijn het evangelie van Lucas, geeft hij instructies aan de vader van Johannes de Doper en verschijnt hij aan Maria. Na de woorden 'wees gegroet gij uitverkorene' deelt hij haar mee dat zij zwanger wordt en een zoon zal baren 'en gij zult hem de naam Jezus geven'. Hoe is dat mogelijk, antwoordt Maria, daar ik geen omgang met een man heb?' ‘De Heilige Geest zal over u komen/ zegt Gabriël, 'en de kracht van de Allerhoogste zal u overschaduwen'. Dit bezoek, in katholieke landen nog dagelijks herdacht in het angelus-gebed 'De engel heeft aan Maria geboodschapt,' betekent dus de menswording van Christus die in de voorafgaande week al is aangestipt en op 25 maart wordt gevierd. Dat feest heet dan ook Maria Boodschap, en de datum van Gabriëls feest (24 maart, daags voor Maria Boodschap en negen maanden vóór Kerstmis) is daarmee verklaard.
Vermoedelijk omdat hij altijd de rol van bemiddelaar tussen God en de mensen speelt, heeft de verering van Gabriël zich ook zonder aantoonbare impuls altijd staande gehouden. Alle beoefenaars van wat ik maar boodschappende beroepen noem, kozen hem tot schutspatroon: brievenbestellers en krantenjongens, telefonisten en medewerkers van persbureaus, telegrafisten en zelfs postzegelverzamelaars.
Michaël
In de kunst valt Michaël direct te herkennen: de breedgewiekte engel in wapenrok houdt met lans of zwaard een duivel in bedwang die kronkelt onder zijn voet. Zijn verering begon toen hij in 490 verscheen bij een grot in de Gargano (de spoor van de Italiaanse laars], niet toevallig een oeroude cultusplaats, en van die plek af sprong de militante aartsengel naar andere gebergten, want hij wordt het meest in spelonken en op toppen vereerd. Hij is de beschermer van de soldaten, maar komt even logisch voor in exorcisme of duivelbezweringen; het eenvoudigste exorcisme, ook door leken uit te voeren, is een vijf minuten durend Sint- Michielsgebed dat bij de grot in zijn bedevaartsoord Monte Sant' Angelo in de Gargano en zeker ook elders verkrijgbaar is.
Rafaël
Rafaël speelt een bescheidener rol. Hij komt voor in het sprookjesachtige verhaal van Tobias, één der boeken van het Oude Testament. De blinde jood Tobias stuurt zijn zoon, ook een Tobias, op reis om een schuld te innen en als tochtgenoot sluit de door niemand herkende Rafaël zich bij hem aan; hij regelt een huwelijk voor de jongeman en laat hem een grote vis vangen, waarvan hij de gal moet bewaren om zijn vader te genezen. Inderdaad, 'toen nam Tobias de gal van de vis en bestreek de ogen van zijn vader, hij deed dat omtrent een half uur en de staar ging hem van de ogen als het vliesje van een ei.' Dan maakt Rafaël zich bekend als 'een der zeven engelen die voor de Heer staan' en vaart op ten hemel, waar hij sindsdien waakt over alle reizigers die hem aanroepen, benevens over het spoorwegpersoneel.
Naar: Wim Zaal, ‘Alle heiligen’
