Als we als gelovige de gekruisigde beschouwen, blijft het kruis een paradoxaal teken. Het is en blijft een wrede scène van iemand die daar aan het kruis de langzame verstikkingsdood ondergaat. Dit brengt ons bij het bewustzijn van wat het kruis aan onrecht vertegenwoordigt. Maar wat betekent het kruis? Daarvoor kunnen we naar de details kijken.
Kijken we naar de spijkers in Jezus’ voeten.
De voeten van Jezus zijn doorboord door spijkers. Het onbuigzame ijzer zet het soepele vlees van de voet op een wrede manier vast. De door mensen gemaakte spijker verwondt en zet wat voor vrijheid van de mens gemaakt is vast. Hier herkennen we onze persoonlijke bijdrage aan de spijkers die Christus gevangen houden. Wat onze afstand in ruimte of tijd tot Jezus’ lijden ook is, we zijn medeplichtig aan de uitvoering ervan. De spijkers zijn het beeld voor onze ongerechtigheid. ‘Hij werd doorboord omwille van onze fouten’. De spijkers staan voor de hardheid van het mensenhart dat op het ene moment ‘Hosanna!’ roept en op het volgende moment: ‘Kruisig hem!’. Het kruis van Christus staat voor het absolute onrecht.
Tegelijkertijd leert het geloof ons dat het kruis niet alleen schandaal en pijn is, maar ook het teken van liefde is. Want Jezus brengt dit offer uit liefde ten einde toe. Hierin schuilt er een zoetheid. Elk jaar leidt de Kerk, als een volmaakte opvoeder, ons stap voor stap door de liturgie van troosteloze bitterheid naar zoete hoop.
De dienst van Goede Vrijdag
Begin van de dienst
Het is de dienst waarin we de woorden van Jezus horen aan het kruis: ‘Eli, Eli, lema sabachttani?’ terwijl de duisternis het land bedekte. De dienst begint sober. Het volk staat stil. De priester komt binnen in bloedrood gewaad en prosterneert zich voor het altaar. Dit is een gebaar van verdriet, voor wie de opwaartse kracht van het leven verloren heeft en zich bewust is van het feit dat hij stof is, en de kracht mist om zelf uit het stof op te staan. Dit is de houding die we moeten aannemen als we de diepe betekenis van het mysterie van Golgotha willen doorgronden.
Daarna gaat de priester rechtstaan en bidt: ‘God, door het lijden van de Heer hebt Gij ons bevrijd van de dood die sinds de eerste zonde op de mensen drukt. Heilig ons die nog het beeld van Adam in ons dragen; schenk ons uw genade die uitzicht op de hemel biedt zodat wij gaan gelijken op uw Zoon en evenbeeld worden van Jezus Christus onze Heer.’ (Nederlands Missaal)
Het gebed geeft aan dat de dood het gevolg is van de eerste zonde. We dragen die dood nog in ons. Want uiteindelijk moeten we sterven. Toch is die dood nu ontbonden. De dood die de enige zekerheid van het leven was, is niet langer definitief. Dit is het gevolg van het lijden van Christus, Gods Zoon. Nu worden wij er door ons doopsel ingetrokken en erdoor gelijkvormig gemaakt aan Christus, waardoor we op een andere manier kunnen gaan leven. Voortaan worden we uitgenodigd om omhoog te kijken, een hemels, eeuwig, grenzeloos leven te aanschouwen. Niet langer beheert de behoefte ons leven, maar heiligt de genade ons leven. Dat de genade van God ons leven heilig maakt, is juist de omvorming van ons leven. Deze transformatie heft onze menselijke natuur, die op zich goed is, niet op, maar ze wordt uitgebreid, vervuld door genade. Daardoor worden we ook deelgenoot van de goddelijke natuur.
Dit is het gebed dat door iemand wordt gebeden die eerst plat op de grond heeft gelegen alsof hij dood was, en op het punt staat het verhaal te herhalen van een dood die, voor diegenen die er getuigen van waren, de laatste verduistering van de hoop leek te zijn.
Dienst van het Woord
Daarna horen we uit Jesaja voorlezen met ontroering: ‘Hij is doorboord om onze zonden, mishandeld om onze misdaden, want op Hem rust de straf voor ons heil en door zijn striemen zijn wij genezen. Wij allen dwaalden als een kudde, ieder ging zijn eigen weg; de Heer liet op hem neerkomen de misdaad van ons allen.’ De profeet ziet hier een ruil: Zijn verwondingen voor onze genezing. Dit gaat het bevattingsvermogen van de rede te boven.
De volgende lezing uit de Hebreeënbrief gaat over het priesterlijk karakter van het offer van Christus. De priester is niets anders dan degene die zijn leven tot offer maakt, verbonden met de gaven die hij op het altaar offert opdat anderen mogen leven. Daarvoor is hij aangesteld.
Vervolgens neemt Johannes ons mee in de voetsporen van Jezus naar Golgotha. Water en bloed stromen uit zijn zijde en daarmee wordt het nieuwe, eeuwige verbond bezegeld. Na Christus’ woorden: ‘Het is volbracht’, het buigen van zijn hoofd, het geven van zijn geest, vallen allen die aanwezig zijn in de kerk op hun knieën. Het lichaam hangt levenloos en zwaar aan het kruis. Op dit punt is het kruis niets anders dan een galg van afschuwelijke schande.
De grote voorbede
Toch zorgt de liturgie ervoor dat we niet lang in deze verlammende staat blijven. Het vervolg is de grote voorbede eigen aan Goede Vrijdag. Wanneer we opstaan om te bidden, staan we eerst in ons eigen verdriet, om dan onze harten te verruimen. Ons gebed breidt zich uit in concentrische cirkels. We bidden eerst voor de kerk, voor de catechumenen, de eenheid van de christenen, de joden – het uitverkoren volk dat God eerst tot het zijne maakte, voor de ongelovigen, voor hen die in verdrukking zijn. We bidden opdat de almachtige Vader de wereld van alle dwalingen zou reinigen, ziekte zou verbannen, honger uitdrijven, gevangenissen openen, en alle ketenen losmaken, reizigers veiligheid schenken, pelgrims terugkeer, gezondheid aan zieken en verlossing aan stervenden. Niemand, waar dan ook, is uitgesloten van de reikwijdte van de voorbede. De dood is opgelost. Genade materialiseert zich in de wereld. Er is geen onreinheid die buiten het bereik van de bede reikt, tenzij wijzelf de genade belemmeren.
De Kruishulde
Dan gebeurt er iets groots. Een groot kruis wordt de kerk binnengedragen. Eerst is de heerlijkheid omhuld. De violette doek die vaak het kruis omhult, verwijst naar het tabernakel. God vroeg aan Mozes om een gordijn te hangen voor het binnenste heiligdom, waar de genadetroon en de ark van het verbond stonden, tekenen van Gods blijvende aanwezigheid. Het gordijn duidde de grens van de zintuiglijke waarneming aan. Het duidt een realiteit die totaal anders is dan deze wereld.
Toen Mozes de tweede keer de berg beklom, nadat hij het volk had gestraft omdat het moe van het wachten een meer tastbare bevrediging had gezocht, werd hij geleid tot een nieuwe mate van intimiteit met God. Veertig dagen lang werd hij gehuld in het visioen van God. Hij at en dronk niet. De behoeften van zijn fysieke organisme werden blijkbaar opgeschort. De blootstelling van Gods aanwezigheid liet zichtbare sporen na. Want toen Mozes terugkeerde ‘straalde de huid van zijn gezicht omdat hij met God gesproken had.’ Deze straling was meer dan wat mensen konden verdragen. Ze waren ook bang om hem te naderen. Mozes legde daarom een sluier op zijn gezicht, waardoor de schok van Gods nabijheid en de impact voor mensen dragelijker bleef. Het gordijn dat het kruis op Goede Vrijdag bedekt, staat in symbolische continuïteit met deze gordijnen uit het Oude Testament. Bedenk ook hoe Jezus verzekerde dat de ‘opheffing’ van zijn lijden en dood op een of andere manier vol licht zou zijn. Dit gebeuren is dan ook een openbaring van Gods glorie, Zijn waarneembare aanwezigheid. Toen Jezus de geest gaf, scheurde dan ook het voorhangsel – het gordijn – van de tempel van boven naar beneden. De genadetroon die opnieuw geconfigureerd werd was het kruis. Maar nu als een bron waaruit vergeving en verzoening vloeien. Gods glorie heeft alle grenzen overschreden, heeft de menselijke ervaring overspoeld en geen enkel aspect onberoerd gelaten, zelfs niet het gevoel van verlatenheid. Deze explosie wordt geleidelijk aan onthuld door de verwijdering van de sluier. Eerst de rechterarm, dan de linkerarm, dan de kruisvoet, waardoor Christus’ gewonde voeten zichtbaar worden. Telkens wordt er gezongen: ‘Dit is het kruis, waaraan de Redder van de wereld heeft gehangen.’ Waarbij het volk antwoordt: ‘Kom, laten we aanbidden!’
De individuele kruisaanbidding
Aanbidding is een menselijke oefening, waarbij het enige waardige object God is. Op die manier vindt er een omvorming plaats voor onze ogen. Het kruis blijft het kruis, op zich het kwaad. Maar tegelijk zien we het als het teken van Gods definitieve overwinning op het kwaad. De gekruisigde is niet zomaar ‘Jezus van Nazareth’. Hij is onze ‘heilige God, heilige en sterke, heilige en onsterfelijke’. Met deze woorden belijden we dat de doodsboom, het kruis, dat door mensen ontworpen werd, een boom des levens is geworden. Het leven is eraan verbonden. Daar is de glorie; omdat God zich als gewonde aan ons openbaart, durven wij ook met onze eigen wonden voor Hem verschijnen.
Daarna komt het volk in een langzame processie naar voor om de voeten van de gekruisigde Christus te kussen. De priester gaat voorop. Het is zijn sacramentele plicht om in plaats van zijn gelovigen al datgene te dragen wat zijn gelovigen dragen. Net als Mozes moet hij zijn schoenen uittrekken. Want net als Mozes voor de brandende braamstruik, nadert hij heilige grond. Hij moet zich bewust zijn van zijn voeten terwijl hij zich neerwerpt, voor de onbeweeglijke voeten van zijn Verlosser. Voeten die aan het kruis genageld waren zodat de zijne konden bewegen, in de richting van een zaligmakend doel. Met de psalmist zou hij bidden: ‘Ik heb mijn voeten weerhouden van elke kwade weg.’
Het volk van God dat naar voor komt om het kruis te aanbidden of beter: Hem te aanbidden die ons door zijn kruis heeft verlost, raakt het mensenhart. Het is een uiting van menselijkheid die de waarheid van zichzelf omarmt, vredig het lijden erkent waaraan niemand ontkomt. Toch houdt de mens het hoofd hoog in het vertrouwen dat hij geliefd is.
We worden uitgenodigd om vanuit die houding, neergeknield aan de voeten van de gekruisigde, ons bewust van de zelfopofferende en zelfverkwikkende liefde van God, ons leven gestalte te geven. Dit geeft tegelijk de intieme kwetsbaarheid aan van de mens. Niet voor niets schamen velen zich voor hun voeten. Dit verklaart waarom veel mensen aarzelen om deel te nemen aan de voetwassing op Witte Donderdag. Het werpt ook een licht op wat er die nacht, lang geleden, in de bovenkamer van de apostelen gebeurde. Toen Jezus de voeten van de twaalf, één voor één, in de handen nam, was het om te zeggen: ‘Ik ken jullie zoals jullie zijn, Ik heb jullie lief zoals jullie zijn.’ Het is een ervaring die geen van hen kon vergeten.
Tot slot
Neergebogen voor de voeten van de Gekruisigde zien we hem zoals hij is in zijn geïncarneerde werkelijkheid. Het eeuwige Woord vernederde zichzelf toen hij ermee instemde als kind geboren te worden, toen hij in strakke doeken werd gewikkeld. Maar nergens is zijn zelfontplooiing duidelijker dan in zijn doorboorde, blootgestelde, gekwelde voeten.
Wij herhalen voortdurend voor het kruis onze verlangens, onze behoeften, onze frustraties. We schreeuwen om hulp. Maar beseffen we dat God, de geheel barmhartige, wiens gekruisigde staat onuitsprekelijk reëel en werkzaam blijft, tot het einde van de tijden, ook om ons mededogen kan roepen?
Gekruisigd worden met Christus – in de termen van Paulus – gaat niet alleen over principes. Het proces is niet beperkt tot onze geest. Het start bij onze voeten, in welke richting ze ons brengen, of ze ons in beweging brengen als we geroepen worden of de moed hebben om stil te staan wanneer het tijd is om te blijven.
Laten we eindigen met een kort gebed:
Heer Jezus, moge het zicht op uw gewonde voeten mij herinneren aan de belofte en de consequentie van elke stap die ik met mijn voeten zet. Amen.
Deze tekst kan ons helpen om dieper te naderen tot de betekenis van Goede Vrijdag. Het is een vrij vertaald stuk uit het boek ‘Healing Wounds’ van Eric Varden, als hij het heeft over ‘transformatie’. (E.V.)
