Op 20 augustus vieren we een heilige die 873 jaar geleden overleed. Bernardus van Clairvaux wordt, na Benedictus van Nursia, beschouwd als de belangrijkste heilige van de benedictijnse traditie.
Hij leefde in de twaalfde eeuw, op een moment dat het westerse christendom belangstelling kreeg voor álles wat met het leven van Jezus te maken had, niet alleen zijn tragische einde. Zo ontwikkelde er zich een affectieve beleving rond Jezus’ geboorte. Als schooljongen had Bernard daarover een visionaire droom. Later vertelde hij met tranen in de ogen over de donkere, koude winternacht waarin het Kind werd geboren en door zijn zorgzame moeder in doeken werd gewonden en ineen kribbe gelegd.
Bernardus speelde een cruciale rol bij de verschuiving van de statige middeleeuwse voorstelling van de Moeder Gods naar een menselijker moederbeeld van Maria. Er is een bekende legende over hem, de lactatio, die vertelt dat Maria met haar Kind aan hem verschijnt en dat zij hém in plaats van Jezus met haar moedermelk voedt. In zijn devotie heeft de beroemde cisterciënzermonnik zich kennelijk zozeer vereenzelvigd met het kindje Jezus, dat hij nu profiteert van Maria’s koesterende zorg.
Bernard was geboren in een hoge adellijke familie van Bourgondië. Hij liep school in een kapittelschool en in 1113 trad hij in bij de cisterciënzers, want hij zocht een leven van soberheid en gebed. Het klooster van Cîteaux, nabij Dijon, was niet lang daarvoor opgericht met het oog op een opnieuw in al zijn strengheid beleven van de Regel van Sint-Benedictus, als reactie op de adellijke luxe waarin de moederabdij van Cluny was vervallen. Bernard was niet alleen. Hij praatte zijn halve familie en veel andere jonge edellieden mee het klooster in.
Abdij van Clairvaux
De gemeenschap van hervormingsgezinde benedictijnen in Cîteaux groeide snel en drie jaar later werd Bernard met twaalf monniken uitgezonden om een nieuw klooster te stichten: Clairvaux.
De begintijd van de abdij van Clairvaux was een beproeving. Het regime was zo ascetisch dat abt Bernard ziek werd, tot het algemeen kapittel hem verplichtte het regime enigszins te verzachten. Onder zijn leiding kende de abdij een enorme aantrekkingskracht, zodat vanuit Clairvaux vele nieuwe kloosters gesticht werden. Uiteindelijk had Clairvaux 700 monniken en 160 dochterkloosters.
Dankzij Bernard werd het sacramenteel rituele christendom van de vroege middeleeuwen omgevormd naar een nieuw, meer persoonlijk beleefd geloof, met het leven van Christus als voorbeeld en met een nieuw accent op de Maagd Maria. Gedaan met de rationele, scholastieke benadering van het goddelijke. Toen Bernard, nog geen 30 jaar oud, in 1119 tijdens de algemene vergadering van de cisterciënzerorde zijn gedachten over de heropleving van de oorspronkelijke geest van regelmaat en ijver in alle monastieke ordes uiteenzette, werd er aandachtig naar hem geluisterd. Het was overigens in deze algemene vergadering dat de statuten van de cisterciënzerorde werden vastgelegd.
De geloofsijver van Bernard stak bisschoppen, geestelijken en leken aan. Hij was een begenadigd prediker, schreef invloedrijke theologische werken en trad op als mediator, maar kon ook heel hard uithalen naar zijn tegenstanders. Een heilig boontje was bij beslist niet!
Publiek optreden
Bernard correspondeerde met de machtigen van zijn tijd. Hij was betrokken bij allerhande politieke intriges tussen wereldlijke en kerkelijke machthebbers. Zo speelde hij een rol in het beëindigen van het schisma (toen er twee pausen waren). Hij was in 1139 op het Tweede Concilie van Lateranen, waar de overlevende aanhangers van het schisma definitief werden veroordeeld.
In theologische conflicten, zoals met Pierre Abélard, kon hij onverdraagzaam uit de hoek komen. Toen hij werd opgeroepen om de ketterij te bestrijden, predikte hij tegen de katharen en ondernam in 1145 een grote missie tegen de kathaarse kerk van Zuid-Frankrijk. Zijn woorden vonden daar echter niet de verwachte weerklank.
In deze tijd kwam er verontrustend nieuws uit het Heilige Land en in 1146 droeg de paus Bernard op om in zijn preken op te roepen tot een Tweede Kruistocht. Aanvankelijk was er bij de bevolking voor een nieuwe kruistocht maar weinig animo. Uiteindelijk namen er ook koningen en graven aan deel. Maar Bernards prediking leidde (onbedoeld?) tot Jodenvervolging en antisemitisme. Op vraag van de aartsbisschoppen van Keulen en Mainz veroordeelde Bernard het geweld in zijn preken. De Tweede Kruistocht faalde jammerlijk en Bernard kreeg de verantwoordelijkheid voor het fiasco op zijn bordje gelegd. Dat heeft de laatste jaren van zijn leven verduisterd.
Vanaf het begin van het jaar 1153 voelde hij zijn dood naderen. Ook het overlijden van paus Eugenius, zijn grote vriend, was een zware slag. Bernard is tot aan zijn dood op drieënzestigjarige leeftijd abt gebleven. Hij werd begraven in de abdij van Clairvaux. In 1174 werd hij al heilig verklaard.
Invloed
Bernard kan nochtans niet veel tijd in zijn abdij doorgebracht hebben. Hij was een man van actie, die onophoudelijk door Europa reisde om ketters en andersdenkende christenen te verslaan, om te prediken, theologische debatten aan te gaan en zijn beslissende stem te laten horen in hoge vergaderingen.
Wanneer hij eindelijk weer veilig en rustig thuis was, wijdde hij zich aan het schrijven van preken, traktaten en beschouwingen. Voor die invloedrijke geschriften werd hem in 1830 de titel van kerkleraar verleend. Van groot belang waren zijn ‘Preken over het Hooglied’, waarin hij de basis voor de Marialyriek legde. Een mysticus was hij dus evengoed. En geestelijk leidsman van onder meer Hildegard von Bingen. Hij leverde een beslissende bijdrage aan zowel de theologische verdieping als de brede verspreiding van de Mariadevotie. De terugkeer naar de oorspronkelijke zuiverheid van het benedictijnerideaal van ora et labora, ‘bid en werk’, danken we aan hem.
Alleen in de woestijn van het brandend witte licht, zonder afbeeldingen, zonder kleur (zoals in de abdijkerk in Clairvaux), kan de monnik in contact komen met God. De rest is afleiding of verleiding.
Hilde Baccarne
