Heilige parochianen
Heilige Johannes Damascenus
Aan het einde van onze reeks van “Heilige parochianen", staan we stil bij een persoon van de Oosterse Kerk en een kerkleraar van onschatbare waarde: de heilige Johannes Damascenus (ca. 650 – 749). Hij leefde in een tijd van grote veranderingen en theologische strijd, maar wist als geen ander de traditie van de Kerk samen te vatten en te verdedigen.
Johannes werd geboren in Damascus, toen de hoofdstad van het Arabische Kalifaat. Zijn christelijke familie had een hoge positie aan het hof; zijn vader, Sergius, was schatkistbewaarder van de kalief. Zelf volgde Johannes hem op in deze belangrijke functie als logothètes (een soort hoge ambtenaar) en behartigde de belangen van de christenen onder het islamitisch bewind.
Rond het jaar 700 liet hij de pracht en de invloed van het hof achter zich, bewogen door de wens om zich volledig aan God te wijden. Samen met zijn stiefbroer Cosmas trad hij in in het beroemde klooster van Sint Saba (Mar Saba), in de woestijn nabij Jeruzalem. Daar bracht hij de rest van zijn leven door in gebed, ascese, en bovenal, in het schrijven. Zijn briljante redevoeringen en heldere theologische syntheses leverden hem de bijnaam "Chrysorroas" op, wat in het Grieks 'Gouden Stroom' betekent.
Johannes Damascenus is het meest bekend om zijn vurige verdediging van de iconenverering tegen het iconoclasme van de Byzantijnse keizers, met name keizer Leo III. Dit was een periode waarin het gebruik van religieuze afbeeldingen in de ban werd gedaan, wat leidde tot grote verdeeldheid.
Met zijn theologische werken legde Johannes uit dat de verering van een icoon niet gericht is op het hout of de verf, maar op de afgebeelde persoon – Christus, Maria of een heilige. Het is een eerbetoon aan de menswording van God, die Zichzelf zichtbaar heeft gemaakt. Hij stelde: "Wij aanbidden niet de materie, maar de Schepper van de materie, Die materie is geworden, Die erin is binnengedrongen en Zichzelf heeft waardig gekeurd in de materie te wonen, door de materie onze redding te bewerken." Dit cruciale inzicht was van doorslaggevend belang voor het Tweede Concilie van Nicea (787), dat de iconenverering herstelde.
Zijn grootste en meest invloedrijke werk is 'De Fide Orthodoxa' (Over het Orthodoxe Geloof), dat deel uitmaakt van zijn driedelige compendium getiteld Fontein van Kennis. Dit werk is een synthese van de leer van de vroegere Griekse Kerkvaders en vormt de definitieve theologische basis voor zowel de Oosterse als, in zekere zin, de Westerse theologie.
Naast zijn theologische geschriften was Johannes ook een begaafd dichter en componist. Vele van de prachtige hymnen die vandaag nog in de oosterse liturgie worden gezongen, zijn van zijn hand.
Op afbeeldingen wordt de heilige Johannes Damascenus vaak afgebeeld in monniksgewaad of als bisschop, met een icoon in de hand om zijn rol als verdediger van de afbeeldingen te benadrukken. Een bijzondere legende vertelt hoe de Moeder Gods zijn afgehakte hand, die hij voor het schrijven van zijn traktaten verloor door een complot van de keizer, op wonderbaarlijke wijze genas. Soms wordt hij daarom afgebeeld met een zilveren afgehakte hand aan een Maria-icoon, of met een litteken. Paus Leo XIII riep hem in 1890 uit tot Kerkleraar. Zijn feestdag vieren we op 4 december.
De heilige Johannes Damascenus leert ons het onschatbare belang van de traditie en hoe we het geloof, in een veranderende en soms vijandige wereld, kunnen verdedigen en vieren. Mogen wij, net als hij, de waarheid van ons geloof met een 'Gouden Stroom' aan wijsheid verkondigen.
Paus Franciscus zei:
Als we werkelijk erkennen dat God bestaat, kunnen we niet anders dan Hem aanbidden, soms in een stilte vol verwondering, of door Hem vreugdevol te loven. Zo drukken we uit wat de heilige Charles de Foucauld ervoer toen hij zei: "Zodra ik geloofde dat God bestond, besefte ik dat ik alleen voor Hem kon leven". Ook in het leven van pelgrims zijn er veel eenvoudige gebaren van pure aanbidding, zoals wanneer "de blik van de pelgrim valt op een beeld dat Gods tederheid en nabijheid symboliseert. De liefde staat stil, overweegt het mysterie en geniet ervan in stilte".
(Paus Franciscus, Gaudete et exsultate, n. 155)
Heilige Johannes Damascenus, bid voor ons.
