In zak en as zitten (Esther 4,1)
Woorden met wortels
Beste parochianen van Lokeren en omstreken,
Laten we nog eens kijken naar enkele Bijbelse gezegden. Ken je deze? In zak en as zitten. Soms heb je van die dagen dat werkelijk alles misgaat. Je laat je boterham met de choco-kant naar beneden vallen, de fietspomp begeeft het net als je naar de markt wilt en de weerman had droog weer beloofd maar je komt als een verzopen kat thuis. Op zo’n momenten voel je je diep ongelukkig en moedeloos. We zeggen dan weleens: “Ik zit compleet in zak en as.”
Tegenwoordig bedoelen we daar vooral mee dat we een flinke baaldag hebben of dat we het mentaal even niet meer trekken. We kruipen met een dekentje en een warme tas thee in de zetel en wachten tot de bui overwaait. Maar wist je dat deze uitdrukking letterlijk duizenden jaren oud is en een heel dramatische, tastbare oorsprong heeft? Voor de bron van deze uitspraak moeten we diep in de Bijbel duiken, specifiek naar het boek Esther.
In de bijbel klinkt de bewuste passage als volgt: "Toen Mordechai hoorde van alles wat er gebeurd was, scheurde Mordechai zijn kleren, trok een zakgewaad aan en strooide as op zijn hoofd. Hij ging midden door de stad en schreeuwde het uit met een luid en bitter geklaag."
Om te begrijpen waarom deze Mordechai zo dramatisch over de markt van de Perzische hoofdstad liep te schreeuwen, moeten we kijken naar het verhaal achter het Bijbelboek Esther. We bevinden ons in het reusachtige Perzische Rijk. Koning Ahasveros zwaait de scepter, en zijn rechterhand is een nogal ijdele en wraakzuchtige man genaamd Haman.
Haman eist dat iedereen voor hem buigt. Maar Mordechai, een vrome Joodse man die aan de poort van het paleis werkt, weigert dat pertinent. Hij buigt alleen voor God. Haman is zo diep gekrenkt in zijn trots dat hij een vreselijk plan bedenkt: hij overtuigt de koning om een wet uit te vaardigen waarmee het hele Joodse volk in het rijk op één dag mag worden uitgemoord.
Als Mordechai dat vreselijke nieuws hoort, stort zijn wereld in. Het is geen kwestie van een slechte dag; het gaat om leven of dood voor zijn hele familie en volk. In de oudheid liet je je verdriet en angst niet binnenskamers opkroppen. Nee, dat moest gezien en gehoord worden. Mordechai scheurt zijn kleren kapot. Hij trekt een 'zak' aan (een ruw, kriebelig kleed van geitenhaar dat normaal voor graanzakken werd gebruikt). Vervolgens graait hij in de open haard en strooit de koude as over zijn hoofd. Het was hét ultieme symbool van diepe rouw, machteloosheid en boetedoening. Je liet letterlijk zien: "Ik ben emotioneel volledig met de grond gelijkgemaakt, ik ben nog slechts stof en as."
Gelukkig loopt het verhaal in het boek Esther goed af dankzij zijn slimme nicht, koningin Esther, maar het beeld van de man in zijn kriebelige zak en met as op zijn hoofd bleef onuitwisbaar overeind.
Gelukkig hoeven wij vandaag de dag de aslade van de stoof niet meer over ons hoofd leeg te kiepen als we slecht nieuws krijgen. Toch gebruiken we de uitdrukking nog voor situaties die, hoewel minder levensbedreigend dan die van Mordechai, toch heel herkenbaar zijn.
Denk maar aan de fiere grootvader wiens kleinzoon heeft meegedaan aan de grote wielerwedstrijd voor beloften hier in de regio. Wekenlang is er getraind, de hele familie staat met spandoeken langs het parcours. Maar net in de laatste kilometer rijdt de jongen lek. Daar zit de jonge renner dan, op de stoeprand met een kapotte band en de tranen in de ogen. Hij zit mentaal compleet in zak en as.
Of je speelt een aantal schaakpartijen met mij (Orlando). Jij, een ervaren speler, verliest een aantal keer van een speler die geen ervaring heeft en weinig verstand van het spel (ik). Dan kun je bij het naar huis gaan wel eens zuchten: "Man, man, ik zat vandaag toch in zak en as met die pionnen."
Het mooie aan de uitdrukking is dat het ons eraan herinnert dat diepe dalen bij het leven horen. Of het nu gaat om historisch onrecht of om een mislukte zondagse pannenkoekenbak: het is oké om je soms even 'in zak en as' te voelen. Zolang we daarna, net als in het verhaal van Esther, de as maar weer van onze schouders borstelen en samen de schouders eronder zetten.
Pr. Orlando
