Dat is niet katholiek.
Woorden met wortels
Beste parochianen van Lokeren en omstreken,
Heb je dat ook wel eens meegemaakt? Je zit rustig op de markt hier in Lokeren een tas koffie te drinken, en je ziet iemand met een noodgang over het fietspad razend op een elektrische fiets, dwars door de wandelzone. Je kijkt er eens naar, schudt je hoofd en denkt bij jezelf: Tja, dat is niet katholiek, hoor.
Het is een van die typische uitdrukkingen die we in Vlaanderen nog gebruiken. Maar als je er even over nadenkt, is het eigenlijk een vreemde combinatie. Wat heeft een roekeloze fietser nu te maken met ons geloof?
In ons dagelijks taalgebruik betekent "dat is niet katholiek" heel simpel: het klopt langs geen kanten. We gebruiken het woord niet als een religieus stempel, maar als een synoniem voor eerlijk, betrouwbaar en zoals het hoort. Als iets wél "katholiek" is, is het zoals de afspraak was: degelijk en transparant.
Waar komt die uitdrukking vandaan? Onze taal zit boordevol sporen van de rijke katholieke geschiedenis van Vlaanderen. Eeuwenlang was de kerk het kompas waarop het hele sociale leven draaide. Wie 'katholiek' was, hoorde bij de gemeenschap en hield zich aan de ongeschreven regels van goed nabuurschap, eerlijkheid en oprechtheid.
Wanneer iemand zich vreemd gedroeg of zich niet aan zijn woord hield, week die persoon af van de norm. Het was "niet zoals het hoort", oftewel: niet volgens het katholieke gebruik. In de loop der eeuwen is het religieuze randje er langzaam af gesleten, maar de uitdrukking is gebleven als een gezellige manier om te zeggen dat er een luchtje aan zit.
Het is natuurlijk grappig om te zien hoe we het woord vandaag gebruiken op straat, maar waar komt de echte, officiële betekenis van het woord 'katholiek' vandaan? Als we kijken naar de Catechismus van de Katholieke Kerk dan heeft 'katholiek' een heel specifieke betekenis. Het woord komt oorspronkelijk uit het Grieks: katholikos. En dat betekent letterlijk "universeel", "alomvattend" of "over de hele wereld verspreid".
De Kerk gebruikt het woord dus niet om aan te geven dat iets 'eerlijk' of 'netjes' is, maar om uit te drukken dat het geloof openstaat voor iedereen, overal ter wereld en van alle tijden. Het gaat om een gemeenschap die niemand uitsluit en de volledige schat van het geloof omarmt.
Wanneer de Geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel spreekt over de "één, heilige, katholieke en apostolische Kerk", gaat het er dus om dat de boodschap van liefde en verbondenheid voor de hele mensheid bedoeld is.
Als je die twee betekenissen naast elkaar legt, zie je best een leuke kronkel. Waar de kerk met 'katholiek' bedoelt dat de poorten voor iedereen openstaan en de boodschap universeel is, maken wij er in de volkstaal iets heel praktisch van: het moet gewoon eerlijk en betrouwbaar zijn.
Dus als je de volgende keer iemand hoort zeggen dat iets "niet al te katholiek" is, kun je eens glimlachen. Je weet nu dat we met een heel klein volkswijsheidje eigenlijk verwijzen naar een eeuwenoude traditie van eerlijkheid en gemeenschap.
