Oog om oog, tand om tand.
(Exodus 21,24)
Woorden met wortels
"Oog om oog, tand om tand", is een van die uitdrukkingen die we te pas en te onpas gebruiken wanneer we vinden dat gerechtigheid moet geschieden. Maar wist je dat dit spreekwoord vaak compleet verkeerd begrepen wordt? We zien het nu als een vrijgeleide voor wraak, maar eigenlijk was het ooit bedoeld als een rem op geweld.
Laten we even kijken naar waar het allemaal begon. In het boek Exodus, midden in een rits wetten die Mozes aan het volk gaf, staat het volgende: "Maar als er een dodelijk ongeluk gebeurt, moet je geven: een leven voor een leven, een oog voor een oog, een tand voor een tand, een hand voor een hand, een voet voor een voet..."
Als we dit vandaag lezen, klinkt het nogal bloeddorstig. Je stelt je bijna een middeleeuws tafereel voor waarbij de beul klaarstaat met een tang. Maar in de tijd van de Bijbel was dit juist een enorme stap voorwaarts in de beschaving.
In de vroege oudheid was "bloedwraak" namelijk de standaard. Als jij mijn schaap stal, brandde ik jouw hele boerderij af. Als jij mijn broer een blauw oog sloeg, vermoordde ik jouw hele familie. Escalatie was de norm. De wet van de vergelding kwam daar een stokje voor steken.
De kernboodschap was: "Tot hier en niet verder." De straf mocht nooit erger zijn dan de misdaad. Het was dus geen aanmoediging om iemands oog uit te steken, maar een verbod om méér te doen dan dat. In de praktijk werd dit in de joodse rechtspraak bovendien al snel vertaald naar financiële compensatie. Men ging niet letterlijk tanden trekken, maar men berekende de waarde van die tand.
Vandaag gebruiken we de uitdrukking vaak in een minder juridische context. Denk maar aan de klassieke burenruzie. Als de buurman zijn haag niet snoeit waardoor de takken over jouw oprit hangen, dan besluit jij om jouw bladeren op zijn gazon te harken.
Zelfs op het voetbalveld zie je het. Een stevige tackle lokt vaak een minstens even stevige reactie uit. "Hij begon!" is het universele excuus. We voelen ons moreel gerechtvaardigd om iemand pijn te doen, zolang zij ons maar eerst pijn hebben gedaan.
Maar als we eerlijk zijn: worden we daar gelukkiger van? Iemand zei ooit heel treffend: "Oog om oog maakt de hele wereld blind." Als we blijven vergelden, eindigen we in een wereld vol blinden en tandelozen.
Misschien mogen we de volgende keer dat we de neiging voelen om "met gelijke munt terug te betalen", even diep ademhalen. Of je nu aan de kassa van de winkel staat of op een familiefeest waar die ene nonkel weer een vervelende opmerking maakt: de Bijbelse context herinnert ons eraan dat we de spiraal van negativiteit kunnen doorbreken.
De wet van Mozes was een grens, maar later kwam er een zekere Jezus die voorstelde om nog een stapje verder te gaan en de andere wang toe te keren. Dat is misschien wat veel gevraagd als je net in de file op de Durmelaan staat, maar een klein beetje mildheid? Dat kan er in Lokeren altijd wel bij.
